Unha Intensa Aventura

Non se constata que dende a chegada da cámara Lumière até os primeiros anos do século XX, concretamente até 1916, houbese rodaxes de ficción en Galicia, tanto propias como alleas. Tal é así, que nese ano fílmase a que se considera historicamente como a primeira película galega de ficción, a curtametraxe Miss Ledya, tentativa de cine propio na que participa Castelao como actor. A teima no cine propio rexurdiría en 1930 con La tragedia de Xirobio, outra vez con Castelao, pero agora como autor dun conto do seu libro Cousas para o guión. As dúas filmadas en Vigo e noutros exteriores de Pontevedra, quizais os lugares máis visitados polas cámaras no período anterior á Guerra Civil.

Esa é a razón pola que Miss Ledya encabeza a longa nómina de rodaxes recollidas en Rodado en Galicia, sete anos antes da primeira longametraxe, Maruxa (1923), igualmente filmada en Vigo e arredores, sobre a zarzuela homónima de grande éxito na época, circunstancia que axudou a unha excelente acollida nas pantallas, sobre todo galegas, como o demostran as crónicas e recensións publicadas nos principais xornais do país. Mágoa que non se conserve copia do filme para certificar as entusiastas pero contraditorias opinións da época. Tampouco pode estrañar a súa perda, considerando que estamos a falar dos anos vinte e trinta, períodos moi escasos en patrimonio histórico cinematográfico, primeiro polo seu moi vulnerable soporte de nitrato e segundo porque daquela non había a concienciación que agora hai sobre a conservación dos materiais fílmicos.

Así e todo, algo se salvou. Á parte as restauracións do Centro Galego de Artes da Imaxe en colaboración coa Filmoteca Española, da sorprendente primeira versión de La casa de la Troya (1924) e da curiosa La tragedia de Xirobio (1930), tamén se conserva copia de Carmiña, Flor de Galicia (1926). Tanto esta última como La casa de la Troya foron outros dous acontecementos públicos ao rodarse en numerosas localizacións galegas, cun afán máis próximo ao da promoción turística que ao seu atractivo dramático, que o tiñan. Esa acollida popular estendeuse ao mercado español, de xeito que ambas están entre os grandes éxitos do cine dos anos vinte. Aínda que para incidencia salientable, a de La tragedia de Xirobio, que malia ser unha forte aposta da empresa viguesa Vicus Films, os seus pouco menos de sesenta minutos de metraxe nunca chegarían a estrearse comercialmente.

Entre as películas perdidas hai dúas pertencentes ao período republicano, que a crítica considerou moi logradas por circunstancias diversas, sobre todo polo seu intento de afastarse do tópico relativo a Galicia. A primeira é Odio (1933), protagonizada por María Fernanda Ladrón de Guevara, con rodaxe principal en Oza dos Ríos e Betanzos, entre outros lugares, anunciouse como a primeira película sonora que se desenvolvía en Galicia e foi moi ben recibida na súa tentativa de non afondar na imaxe dun país preso da tradición e da superstición. A segunda, Alalá (Los nietos de los Celtas) (1933), filmada en Pontevedra, Rianxo e Vigo, polo alemán Adolph Trotz, que considerou a paisaxe galega como “a máis bela do mundo”, razón pola que as referencias dos cronistas a súa fotografía son moi eloxiosas.

Unha nova versión de La casa de la Troya (1936), afectada na súa estrea polo comezo da Guerra Civil –iso provocou que pasara bastante desapercibida-, pechou un tempo de rodaxes que non se retomaría até catro anos despois, nunhas circunstancias ben diferentes que así e todo apenas afectarían ao ritmo das rodaxes, xa claramente superior ao das décadas precedentes.

Cesáreo González, Suevia Films e a “gallegada”

A década dos corenta confirmou a Galicia como un dos platós naturais mellor e máis aproveitados do cine español, malia non coñecer aínda a chegada da cor, en parte polo illamento internacional da época, que impedía o desenvolvemento da necesaria infraestrutura técnica e industrial para facelo. Tamén destacou o período por utilizar a obra de numerosos escritores galegos para as súas tramas, nunha tendencia que se mantería con regularidade a partir deses anos. Foi un tempo histórico marcado por dous acontecementos globais de gran transcendencia social e histórica. Por unha banda, trouxo o comezo do franquismo na súa etapa máis dura da autarquía, na que o cine sería unha importante canle de propaganda, potenciando a cinematografía ao servizo do Estado, sobre todo a través das grandes producións de Cifesa. Por outra, a aparición do produtor e distribuidor vigués Cesáreo González á fronte de Suevia Films, exitosa empresa que utilizará unha panorámica da ría de Vigo como fondo da cabeceira dos seus filmes ao longo das case tres décadas da súa existencia.

Pero ademais, González, que se afianzará no mercado de América Latina como o primeiro empresario do cine español, promoverá o que despois se chamaría a “gallegada”, películas ambientadas e rodadas total ou parcialmente en Galicia, e que dalgunha maneira marcarán o ton da década en canto á utilización dos nosos exteriores. Promoverá catro nestes anos. Mar abierto (1946) sería a máis emblemática en canto a recoller o ambiente mariñeiro adobado con folclore e tipismo, que se repetirían noutros filmes da produtora, e quizais a mellor valorada pola crítica; aínda que o éxito comercial lle chegaría con Botón de ancla (1947), co tempo, un clásico do cine español. Serán filmes en branco e negro na súa totalidade, con Ramón Torrado como director-estrela en colaboración co seu irmán Adolfo, autor teatral e guionista, nos que asomarán para o cine o actor compostelán Antonio Casal –co tempo unha das estrelas da posguerra–, ademais do secundario coruñés Tomás Ares Pena, artisticamente coñecido como Xan das Bolas e especializado en personaxes de galego pailán, ao tempo que o principal abandeirado da mencionada “gallegada” para introducir o personaxe coa “musiquiña” na fala. Pero sobre todo utilizaranse os exteriores da costa galega, con preferencia os das Rías Baixas, a través de varias vilas, a de Combarro principalmente.

Con todo, será Raza (1942) a película de maior transcendencia nesa década por factores alleos aos propios da produción. O guión leva a firma de Jaime de Andrade, que non era outro que o mesmísimo xeneral Franco. Convertida en fenómeno sociolóxico, por canto que compendia de xeito moi primario a ideoloxía do Réxime franquista, acadou todo o apoio económico e técnico do Estado para a realización. Os exteriores recolléronse en Vilagarcía de Arousa ao longo de varias semanas. Dalgunha maneira, esa circunstancia xerou unha corrente de simpatía por parte das produtoras españolas cara aos exteriores galegos, e ao tempo aquela filmación reforzaba o interese do propio Cesáreo González en usar Galicia como plató natural, como xa fixera nese mesmo ano coa rodaxe dalgunhas secuencias de Polizón a bordo (1941), o seu inicio como produtor; ou previamente cando se filmara un ano antes El famoso Carballeira (1940), na que xa investira cartos a título particular.

En xeral, foi unha década de aceptable rendemento artístico en canto ás películas recollidas na nosa xeografía, pero mágoa que dalgunhas das máis celebradas, como a mencionada El famoso Carballeira ou Unos pasos de mujer (1941), que tivo a totalidade dos seus exteriores na coruñesa vila de Corme, non haxa copias que permitan referendar a opinión contemporánea dos críticos. Lamentablemente, dende os anos corenta cara atrás, o patrimonio histórico audiovisual en xeral está fortemente afectado na súa conservación por tratarse de películas en soporte nitrato, moi sensible ao abandono, e tamén porque daquela non existía sensibilización cara ao tema.

Actualmente céntranse os maiores esforzos por reconstruír parte dese patrimonio dende o Centro Galego de Artes da Imaxe en colaboración coa Filmoteca Española. No contexto do cine rodado en Galicia, recentemente restaurouse Polizón a bordo (1941), e tamén está previsto facelo coa excelente La casa de la lluvia (1943), que ten como director ao ourensán Antonio Román e como autor da obra literaria ao coruñés Wenceslao Fernández Flórez, que nesa década coñecería outras adaptacións das súas obras ao cine, como a mencionada Unos pasos de mujer ou Ha entrado un ladrón (1949). Emilia Pardo Bazán tamén tería a súa adaptación en La sirena negra (1947), nunha relación que seguiría en aumento no futuro.

Cary Grant en Santiago de Compostela

Nos anos cincuenta descendeu lixeiramente o ritmo de rodaxes en Galicia, que seguiron a utilizar localizacións na costa, ás que se sumaría a novidade do “redescubrimento” cinematográfico de Santiago de Compostela – presente en numerosas películas destes anos –, a partir do primeiro dos filmes, Tiempos felices (1950), que ademais incluía na banda sonora ao coro Anaquiños da Terra e outra vez no reparto ao galego Xan das Bolas, ambos presentes en numerosos filmes encadrados na “gallegada” moi ben vista polo franquismo. O secundario coruñés tamén estará no reparto no segundo da década, Niebla y sol (1951), e mais no que a pecha, Sonatas (1959).

Hai que anotar a introdución de dous importantes cambios cualitativos no cine español dende mediada a década: a implantación da cor como principal expoñente dunha cinematografía en desenvolvemento industrial e a chegada de directores e actores estranxeiros, malia ser no caso dos exteriores galegos para a filmación de secuencias de limitado peso na totalidade da metraxe. O franquismo exteriorizaba así a renuncia á autarquía e abría timidamente as súas fronteiras cara ao exterior. O Réxime utilizaba de novo o cine como canle de propaganda para os seus intereses, agora na procura dunha tímida lexitimación internacional, e que acadaría a máxima expresión a finais da década cando o produtor Samuel Bronston viaxou a España para filmar El capitán Jones (John Farrow, 1958), á que seguirían varias superproducións nos anos seguintes, cunha chea de estrelas de Hollywood para rodar, sobre todo, en Madrid e nos arredores do Guadarrama.

Do mesmo corte das que despois filmaría Bronston, pero dun ano antes á súa chegada, foi o drama ambientado nas guerras napoleónicas, Orgullo y pasión (1957), producida e dirixida polo norteamericano Stanley Kramer e protagonizada polos actores Cary Grant, Frank Sinatra e Sofía Loren. Non viaxaron a Compostela nin Loren nin Sinatra, pero si o fixo Grant para rodar no paseo da Ferradura da Alameda e mais na Praza do Obradoiro con numerosa figuración. Tamén o británico Michael Powell filmou nas rúas santiaguesas, así como en Vigo e na cambadesa Praza de Fefiñáns, secuencias de Luna de miel en España (1959), unha comedia musical que percorría no seu guión numerosos exteriores españois.

O cine nacional tamén recolleu as rodaxes íntegras dos exteriores de dúas películas de Rafael Gil, desigualmente recibidas polo público pero ben acollidas pola crítica. A primeira foi Camarote de lujo (1957) en A Coruña, un fracaso na billeteira pero actualmente considerada como unha das mellores achegas do cine español a Galicia e á dura realidade da emigración transoceánica, nun tempo no que a “gallegada” era a tendencia máis usada e abusada. A segunda foi a cuarta versión de La casa de la Troya (1959) – agora a cores–, en Santiago de Compostela e arredores, un dos grandes éxitos económicos da posguerra. Non aconteceu o mesmo co drama relixioso El hereje (1957), filmado en exteriores das rías galegas, entre eles Combarro, Cambados ou Muros, e cinguido ao modelo máis drástico e afectado do cine “de estampiña”, tan popular naqueles tempos de nacional-catolicismo.

Polo demais, a década trouxo un menor ritmo na presenza de Cesáreo González, que nese tempo optou con preferencia polo cine folclórico, sobre todo con destino ao mercado de fala hispana, e que os especialistas chamaron de “andaluzada”, polo predominio de temas andaluces e folclore a ton. Nesa década só ambientaría en Galicia outro drama relixioso, El Pórtico de la Gloria (1953), que honra ao seu nome e céntrase maioritariamente na catedral compostelá. Producida aproveitando o Ano Santo de 1953, recibiu todo tipo de facilidades para a rodaxe por parte do cardenal Fernando Quiroga Palacios, moi satisfeito coa película despois dunha proxección privada, agás a súa suxestión de “suprimir o disminuir al máximum los escotes” da protagonista Lina Rosales na primeira parte da trama.

Curiosamente, Cifesa, que era a principal competidora de Suevia Films, optou por outro drama adobado con toques de “gallegada”. Foi Viento del Norte (1954), tomada da novela homónima da valdeorresa Elena Quiroga, con exteriores na costa, pero tamén no paseo da Ferradura, no Obradoiro e máis na catedral compostelá. O ton de “gallegada” acrecéntase coa inclusión dunha secuencia de gaiteiros con “coros y danzas”, e do trazo dos personaxes secundarios.

A década tivo un interesante colofón por parte de Juan Antonio Bardem coa rodaxe en numerosos lugares pontevedreses da primeira parte das súas ambiciosas Sonatas sobre obras de Valle Inclán, que continuaría a filmación por terras mexicanas. O pazo de Oca, a capela e a praia da Lanzada, luciron as mellores secuencias dunha película que despois se presentaría no festival de Venecia e que, á parte varios actores mexicanos, protagonizaban Fernando Rey e Paco Rabal, que co tempo serían estrelas do cine español e volverían a rodar en Galicia en numerosas ocasións ao longo dos anos.

Aumentan as rodaxes a cores

Nos sesenta case se duplicou o número de rodaxes con relación ao decenio anterior, e a cor xa se impuxo sobre o branco e negro, acentuando o uso dos exteriores galegos para resaltar a beleza paisaxística dos marcos elixidos axudados por unha luz que se considera moi peculiar para o cine. Tanto foi así, que se principiou co xesto simbólico de reeditar unha nova versión do éxito dos anos corenta Botón de ancla, novamente con rodaxe por Marín e Combarro, entre outros espazos, pero agora co engadido de “en color” no propio título.

Pese a iso, apenas houbo películas salientables en canto a calidade cinematográfica, aínda que si en popularidade. Ao contrario que na década precedente, non se recibiu a ningún actor ou director chegado do estranxeiro. Agás as breves imaxes de Compostela para o desenlace de La Vía Láctea (1969) de Luis Buñuel, avaliadas polo prestixio do seu director pero filmadas por José María Forqué –Buñuel non estaba autorizado a rodar en España despois do escándalo de Viridiana- , o cine con rodaxes en Galicia amosou os peores vicios artísticos da industria española nunha época na que, non obstante, se comezaba a falar do Novo Cine Español, parello aos movementos que se estaban a dar noutros países (a francesa Nouvelle Vague, a británica Free Cinema ou o Cinema Nuovo brasileiro, entre moitos outros).

Santiago de Compostela recibiu a visita de polo menos sete equipos de produción ao longo da década. Entre eles a estrambótica Juan y Junior en un mundo diferente (1968), co daquela popular dú musical Juan y Junior, e Más allá del río Miño (1969), a película que certificaba a defunción da “gallegada” a mans do veteran realizador Ramón Torrado. Catro das rodaxes foron arredor do tema xacobeo como argumento aleatorio en filmes moi dispares en canto a transcendencia crítica, e mesmo en canto a acollida popular. parte da mencionada La Vía Láctea, cun guión arredor de diferentes herexías, ou de Operación Plus Ultra (1966), que recreaba o éxito dun coñecido programa radiofónico e incluía numerosas secuencias no Obradoiro, na catedral, no paseo da Ferradura xa utilizado en numerosos lugares, e mesmo no pazo de Meirás co ditador Francisco Franco recibindo aos protagonistas, houbo outros dous filmes de ambiente histórico.

O primeiro, que apenas acadou resonancia e se filmou en branco e negro, foi El bordón y la estrella (1966), centrábase no Camiño e remataba coa chegada do protagonista á Catedral; pero o segundo, Cotolay (1966), converteuse nun acontecemento dende o transcorrer das cámaras por numerosas paraxes, vilas e cidades galegas, até a súa propia estrea. Ao mesmo tempo tivo un reflexo pouco acostumado na prensa da época, até ese intre escasamente interesada polas cousas do cine.

A rodaxe de Cotolay foi espectacular por tratarse dunha produción de tipo histórico. Para a secuencia principal, o gran decorador español Enrique Alarcón levantou entre xullo e agosto de 1965, no daquela xa moi deteriorado mosteiro de Melón (Ourense), unha sorprendente reprodución a escala real da fachada da primitiva catedral románica compostelá do século XI. Algunhas fontes citan este decorado como o de maior altura construído até ese intre polo cine español. Ducias de carpinteiros, escaiolistas, albaneis e pintores, traballaron na súa construción durante as semanas previas. Serradoiros e ferraxerías de Ribadavia e do Carballiño subministraron os materiais necesarios. Faríanse outros decorados, sobre todo un conxunto de cabanas na aldea carballiñesa de Astureses, aínda que para o resto das localizacións se empregou o rico patrimonio construído galego, con numerosos exteriores repartidos por todo o país.

As anécdotas sobre esta rodaxe aínda perduran na memoria colectiva, como é o caso da propia vila de Melón, onde moitos dos seus habitantes fixeron de figurantes. Tamén na de Ribadavia, que acondicionou o seu barrio xudeu cos soportais, nunha escena previa á chegada á porta das Praterías en Compostela...

Foi tamén unha década xenerosa en filmes de ambiente ou temática mariñeira, con especial protagonismo para as costas galegas, con rodaxes totais ou parciais. Entre os primeiros, ademais da mencionada Botón de ancla en color (1960), destacou Aventura en las Islas Cíes (1966), e entre os segundos estarían Pachín almirante (1961), Eric el Vikingo (1965), Los guardiamarinas (1966) ou Cruzada en el mar (1968).

Cómpre destacar por último as rodaxes de Esa mujer (1969), drama de época ao servizo de Sara Montiel, con exteriores en Baiona, Santa María de Oia e Pontevedra, fotografada en cor polo grande operador francés Christian Matras, que a xuízo da crítica acadou “espléndidos tonos verdes de la vegetación del norte”. Tamén de El ángel (1969), que trouxo a Compostela ao daquela famoso cantante Raphael.

A censura franquista e a morte de Guerin Hill

Os anos setenta foron de grande intensidade en canto ao cine en España, por numerosas circunstancias históricas que tamén variaron e condicionaron o seu desenvolvemento. Co seu inicio comezaban a escoitarse tímidas voces demandando un cine galego, primeiro no modesto formato do súper 8 mm. e do 16 mm., para progresar conforme a década evolucionaba ás curtametraxes en 35 mm. Foi tamén o período con maior número de rodaxes en Galicia pero, paradoxalmente, dos 23 filmes rexistrados, 19 producíronse até 1975, ano da desaparición da Ditadura coa morte de Franco. Entre eles algúns tan salientables como El bosque del lobo (1970), Mi querida señorita (1971), ou Hay que matar a B (1974), que están por dereito propio no cine español de calidade nesa época. É importante salientar que en boa parte dese período a censura estaba vixente (desaparecería en novembro de 1977), e iso provocaría numerosos incidentes con algunhas das películas recollidas en exteriores galegos; algúns deles moi soados.

O primeiro aconteceu con El bosque del lobo (1970), de Pedro Olea, que houbo de pasar censura previa do guión e sufrir numerosos cortes na versión final para a súa estrea. Tamén Flor de santidad (1972) padeceu un proceso semellante. Que o reputado autor, director e actor teatral Adolfo Marsillach, escollese a Valle-Inclán e a Galicia para facer a súa primeira película en clave de produción superior á media do cine que se facía en España, era unha boa nova. Que o compostelán Jaime Fernández-Cid participase como produtor, foi outro factor determinante para a filmación entre nós.

Tratábase dunha película de época na que o guión introducía claves contemporáneas que a censura remataría atopando molestas. Coa escolla de numerosos exteriores galegos, tales como Pedrafita, Mondoñedo, o pazo de Sistallo (Cospeito), Tui, Compostela ou Carboeiro, entre moitos outros de vistosa espectacularidade paisaxística ou monumental, a rodaxe de Flor de santidad creou escasa expectación en Galicia a xulgar pola súa escasa presenza nos medios de comunicación, en parte porque no reparto predominaban os profesionais procedentes do teatro, de menor tirón popular. No eido das anécdotas, salientar que nos exteriores do derrubado e maltratado mosteiro de Carboeiro (Silleda, Pontevedra), filmouse un espectacular fusilamento carlista que daquela supuña unha importante novidade no cine español.

Marsillach, que xa non volvería a poñerse á dirección dunha película, conta marabillas do tempo da rodaxe pero bota pestes de todo o que lle precedeu e mesmo da fase da montaxe. A crítica recoñeceulle pretensións dignas de respecto, e tamén que outra cousa sería se a súa metraxe non padecera os cortes e as manipulacións que se adiviñan sen dificultade. Con todo, Flor de santidad tampouco se puido librar da maldición crítica que semella acompañar a todos os filmes que se atreven con Valle-Inclán.

Aínda así, habería nos anos setenta outra película que faría historia por un feito dramático que acadaría unha grande repercusión: La campana del infierno (1973), pola dramática morte do seu director Claudio Guerín Hill durante a rodaxe. Era un dos autores máis prometedores do cine español, grazas ao éxito de La casa de las palomas, que xa en 1966 fixera o notable documental Galicia, sobre texto de Álvaro Cunqueiro, e por iso coñecía as suxestivas posibilidades da nosa xeografía para localizar os exteriores de La campana del infierno. Betanzos, A Coruña e Padrón, foron os lugares onde rodou previamente a continuar en Noia, na parroquial de San Martín, da primeira metade do século XV e xoia do estilo gótico galego de influencia compostelá. Foi aí onde atoparía a morte. A torre xemelga da dereita nunca chegou a rematarse polo que a produción houbo de reconstruíla na igrexa en cartón-pedra. Na cima instaláronse os raís que permitisen mover a cámara dunha torre á outra. Aquel día chuviscara, e Guerin Hill subiu para unha comprobación de rutina. Levaba unha gabardina. Saltou dun lado a outro con tan mala sorte que a gabardina se enganchou nos raís, perdeu o equilibrio e caeu ao baleiro. Trasladado con urxencia a Santiago, morrería ás poucas horas. Superado o tremendo shock, a produción continuou e chamouse ao veterano director Juan Antonio Bardem (non acreditado nos títulos) para que rematase as tomas pendentes. O tráxico accidente casaba ben co ton de suspense e de terror da propia trama. Pero o filme non pasaría á historia polos seus méritos artísticos.

Tampouco se librou das presións da censura, a intriga política Hay que matar a B, producida con certa ambición, que ademais incluía actores estranxeiros á fronte do reparto. O porto de Vigo serviu de marco para algunhas secuencias do filme.

Morto Franco, a censura cinematográfica apostou por unha maior apertura en canto aos contidos eróticos, permitindo a aparición de curtos espidos parciais, e Galicia tamén achegou escenarios a algunhas desas películas. Volvoreta (1976), rodada na Coruña e tomada dunha novela de Fernández Flórez, permitiu entrar nese xogo a Amparo Muñoz. O mesmo aconteceu con El vicio y la virtud (1975), ou con Beatriz (1976), discutida incursión no mundo de Valle-Inclán a cargo do prestixioso Gonzalo Suárez, aquí ao servizo da xa veterana musa do erotismo, Nadiuska, e da case debutante Sandra Mozarovsky, que morrería pouco despois de rematada a rodaxe, vítima dun lamentable accidente doméstico. Entre as curiosidades dese período destaca tamén La letra escarlata (1972) polos lugares coruñeses de Cobas, a cargo do alemán Wim Wenders, que co tempo remataría por se converter nun dos cineastas máis sólidos do cine europeo e que aquí rifou co seu produtor Elías Querejeta. Tamén houbo dous intentos de cine musical, de calidade moi cuestionada pola crítica pero protagonizados por dúas figuras da canción moi populares daquela: Andrés Dobarro con En la red de mi canción (1971) e Karina con En un mundo nuevo (1972), película que ademais sería a despedida do chamado “torradismo” vinculado con Galicia a cargo do xa mencionado Ramón Torrado. Unha década máis os exteriores das rías galegas, e novamente Santiago de Compostela, foron o plató natural máis visitado por unha nómina de directores entre os que estiveron Jaime de Armiñán, Manuel Mur Oti, Jorge Grau ou Mario Camus, entre outros.

Cuerda filma El bosque animado

Os oitenta foron unha década clave no desenvolvemento cinematográfico de Galicia, sobre todo porque se convocan por primeira vez na súa historia, axudas institucionais dende a Xunta de Galicia a prol da produción de longametraxes, derivando en tres películas, das que Sempre Xonxa (1989) e Urxa (1989), se filmaron en Galicia. Outro feito salientable foi a creación da Televisión de Galicia, que co paso dos anos tomará un importante protagonismo no impulso dun audiovisual propio. Tamén se produciu un importante cambio cualitativo no aproveitamento dos exteriores galegos por parte da industria española, e na mellora do enfoque sobre o país nos filmes con temática galega. Finalmente, a televisión producirá en soporte cinematográfico dous interesantes seriais, Los gozos y las sombras (1982) e Los pazos de Ulloa (1985), e o miniserial británico Monsignor Quixote (1985). Realizadores de prestixio como Josefina Molina, Antonio Mercero, José Luis Cuerda, José Luis García Sánchez ou Luis Alcoriza, achegábanse a Galicia por vez primeira, xunto a outros que repetían, como Gonzalo Suárez, Mario Camus ou Jaime de Armiñán.

Hai unha secuencia moi espectacular en La hora bruja (1985). É o colofón da película e desenvólvese no histórico Balneario de Mondariz, antes do incendio que o convertería en ruínas a comezos dos anos setenta. A produción reconstruíu a súa fachada coa entrada principal, mentres o esplendoroso interior se reviviría nun estudio madrileño. O propio Armiñán confesou a Radial Press nos días previos á estrea, que lle resultou “muy emocionante ver sobre todo a las personas mayores contemplar su Gran Hotel como si volviera a ser el mismo que en un tiempo fue”, ao tempo que recoñecía recibir “una continua ayuda de las gentes de los pueblos de Mondariz y La Guardia, colaborando con nosotros muy ilusionados”.

La hora bruja traía novamente a Galicia o actor Paco Rabal, que unhas semanas antes participara en La vieja música por terras luguesas. Era tamén a cuarta película que Armiñán filmaba en exteriores galegos. O director madrileño, un namorado das Rías Baixas, escollía Galicia para as súas vacacións, sobre todo “cuando aquello era más tranquilo, me pasaba allí meses para escribir mis guiones”.

Sabíase que o mesmísimo Walt Disney quixera levar ao cine a novela El bosque animado, publicada en 1943 e a preferida de Wenceslao Fernández Flórez. Seica chegou a haber uns primeiros contactos entre a produtora norteamericana e o escritor, entusiasmado coa idea, pero finalmente non callaron. De feito considerábase unha novela imposible de recrear con actores pero moi axeitada para animación. Por iso sorprendeu que na primavera de 1986 se publicara que o director español Fernando Colomo dirixiría un guión de Rafael Azcona con Alfredo Landa de actor, mentres o produtor Eduardo Duncay buscaba exteriores coa axuda dos galegos Antonio Simón e Miguel Gato, realizador e guionista respectivamente da celebrada curtametraxe Fendetestas en 1975, centrada no bandido protagonista da novela. Un dos primeiros lugares a visitar foi a propia fraga de Cecebre, na que Flórez situaba os seus personaxes. Finalmente sería Sobrado dos Monxes, non só “por el interés paisajístico, sino también por que el Ayuntamiento se brindó a facilitarles las cosas”, segundo recollía La Voz de Galicia (1.4.87).

A rodaxe aínda se retrasaría até finais de xuño do ano seguinte, con dirección de José Luis Cuerda, que acadaría con El bosque animado o seu primeiro triunfo artístico, concretado en varios premios, entre eles cinco Goyas, incluído o de mellor película, á parte de ser un dos grandes éxitos do cine español nos anos oitenta. Tamén conseguiu unha rara unanimidade favorable na crítica, incluída a galega, sempre moi á defensiva polo discutible tratamento que o cine español daba aos temas propios.

Outro dato importante para valorar a achega de Galicia á película, foi a inclusión da actriz Luma Gómez. Era o primeiro gran papel que o cine español daba a un profesional da escena autóctona, á marxe de figuración ou papeis con frase. De feito, Luma Gómez tiña previstas 15 secuencias na pel de Marica da Fame, que eran moitas considerando que o Malvís de Alfredo Landa apenas superaba a vintena.

A intensa filmación de Divinas palabras

A rodaxe de Divinas palabras (1987), cun orzamento oficial de 250 millóns de pesetas (1,5 millóns de €), acadou particular relevancia na Galicia cinematográfica dos anos oitenta por estar na produción a actriz e cantante Ana Belén e o seu home, o cantante Víctor Manuel. Foi quizais a rodaxe española máis mediática de cantas se fixeron naqueles anos en Galicia, polo seu importante cadro de actores, sobre todo moitos galegos para papeis secundarios que por primeira vez traballaban na pantalla grande. Por outra banda, tratábase de Valle-Inclán, sempre maltratado polo cine.

Comezando maio de 1987, nun lugar do río Tambre próximo a Sigüeiro, en Compostela, facíase a primeira toma cunhas lavandeiras (entre elas as actrices galegas Rosa Álvarez e Dorotea Bárcena), dándolle á lingua diante da Mari Gaila de Ana Belén. Moi preto de alí, dúas semanas antes arredor de quince persoas chegadas de Madrid, coa axuda de “cuatro paisanos porque son quienes mejor saben hacer ciertas cosas, determinados elementos que nosotros ni idea”, segundo recollía o xornal La Voz de Galicia (5.5.1987), unha parte dos cincuenta técnicos e cen actores entre principais e secundarios que conforman a totalidade do equipo, empregáronse en cambiarlle a cara á aldea na que transcorrería case a metade das arredor de oito semanas da rodaxe de Divinas palabras.

Colocar tellas, arranxar cercados, ampliar dous pequenos beirís na igrexa e outras actuacións a base de escaiola, cartón-pedra, madeiras e pinturas, prepararon o decorado principal desta primeira parte da filmación en A Gándara (Oroso), na Carballeira de Pinto (Touro) – onde se montaría unha animada feira de comezos de século –, na parroquia de San Félix de Sales e na aldea de Calvente, onde se reconstruíu a rúa do lugar de San Clemente na ficción. As noites de Compostela víronse animadas durante este tempo polo equipo da filmación até o seu traslado á ría de Arousa para completar a outra metade do traballo. Na ermida románica da Lanzada, filmáronse moitas secuencias claves da trama, como aquela na que Ana Belén canta sobre un escenario unha habanera con música de Milladoiro. En xuño comezou a rodaxe na que participarían arredor de 200 figurantes, seleccionados no Val do Salnés coa colaboración do actor teatral galego Eduardo Puceiro, que se reservou o papel de pedáneo da aldea de San Clemente. O propio Puceiro comentaba a La Voz de Galicia (19.6.1987) en Arousa que “Todo el mundo quiere trabajar en la película”.

Polbeiros, palilleiras, gandeiros, zoqueiros, vendedores de exvotos, un carromato co cinematógrafo, a barraca do tiro, un carrusel, un circo coa muller-barbuda e a muller-serea, cabalistas, todos os elementos dunha animada romaría galega do primeiro cuarto de século baixo o orixinal prisma de Valle-Inclán. O deseñador e responsable de vestiario, Gerardo Vera, que viña de recoller un Goya por El amor brujo, coidou as cores e as texturas das teas para os vestidos, así como os elementos de atrezzo en aparencia insignificantes, como os cubertos, por exemplo. Entre as anécdotas salientables da rodaxe no Salnés, estivo a necesidade de dispor de dous camións-cisterna dos bombeiros de Pontevedra para “regar” aos actores e o cemiterio vello de San Vicente do Mar. Recolle La Voz de Galicia (14.6.1987) que “hubo que hacer llover sobre la lluvia para que las cámaras captasen con precisión la triste cadencia del agua que cayó aquel día, el de su entierro, sobre el cuerpo de Juana La Reina, madre de El baldadiño”. Hai que salientar tamén o traballo do fotógrafo galego Xoán Piñón como foto-fixa, tirando centos de diapositivas que despois se utilizarían como material promocional.

A filmación na zona seguiuse coa natural expectación, incluída unha recepción ao equipo por parte do Concello de Vilanova de Arousa na Casa do Cadrante, o berce de Ramón María del Valle- Inclán, á que asistiu boa parte do equipo, entre eles Ana Belén, Imanol Arias e Esperanza Roy, así como o director García Sánchez e o produtor Víctor Manuel. Aínda que a película se presentou a concurso no festival de Venecia con división de opinións por parte da crítica, Ana Belén e Paco Rabal estiveron a un voto dos premios de interpretación, segundo afirmou García Sánchez na rolda de prensa previa á súa preestrea oficial en España, o 13 de setembro no xa desaparecido cine Capitol de Santiago de Compostela. Á parte do director, acudiron Ana Belén, Imanol Arias e Juan Echanove, entre outros.

Series de prestixio e as primeiras longametraxes galegas

Despois de moitos anos sen apenas recibir rodaxes, o cine español regresou a Vigo para filmar boa parte do chamado “caso Reace”, descuberto na primavera de 1972. Redondela (1987) recreaba puntualmente a trama en numerosos exteriores da cidade olívica. A rodaxe deu o primeiro golpe de claqueta o 20 de setembro de 1986, cunha toma no interior do tren “Rías Baixas” no seu percorrido parello á ría viguesa.

Redondela, que tiña por subtítulo “el caso del aceite”, carecía de grandes estrelas (era o segundo traballo para o cine de Aitana Sánchez-Gijón), levantou a lóxica expectación na cidade (sobre todo en Guixar, onde estaban os depósitos de Reace) e contou co absoluta colaboración das autoridades locais. En consecuencia, a estrea mundial faríase no cine Fraga, coa presenza do protagonista, o británico Patrick Newell, e do director, Pedro Costa. Segundo recolle La Voz de Galicia (7.2.87), “a la gala, como es habitual, concurrió el `todo Vigo´, con la ostensible y natural ausencia de buen número de personajes directa o indirectamente implicados en la trama argumental del famoso escándalo del aceite”.

Dúas anécdotas destacan sobre a rodaxe. A primeira, recollida por El País (5.10.86), facía referencia ao alcalde de Redondela, “el socialista Xaime Rey”, que seica “protestó por la inclusión del topónimo en el título, alegando que nada tenía que ver su pueblo con el caso”. A segunda, que algúns consideraron unha montaxe promocional, foi a “desaparición” de Newell, con fontes que especularon sobre a existencia dunha man negra interesada en impedir que a película fose adiante, xa que o “caso Reace” nunca chegou a pecharse totalmente.

Malia que a rodaxe de Los gozos y las sombras (1982), seguiuse cunha expectación sen precedentes, sería a partir da filmación de Los pazos de Ulloa (1985) cando os medios de comunicación, sobre todo da prensa, comezaron a ocuparse das numerosas rodaxes que chegaban case en tromba dende mediada a década, nalgún caso motivado o interese pola sona e o carisma dos numerosos actores, sobre todo coa presenza do actor británico Sir Alec Guinnes para Monsignor Quixote (1985). A nómina de nomes coñecidos será moi ampla, e numerosas as anécdotas xeradas. Destacou igualmente a xenerosa colaboración dos concellos, institucións e particulares, coas respectivas producións, porque xa se asumía que o cine era unha canle espléndida para a promoción do país.

Remataría a década con particular protagonismo para o cine galego, que tivo no desaparecido Chano Piñeiro ao seu principal promotor durante a segunda metade da década, dende que comezara o complexo proxecto de Sempre Xonxa, que entre a preprodución e a estrea, lle ocuparía máis de dous anos até a súa presentación en novembro de 1989, xunto a Urxa e Continental, produción galega filmada en Madrid.

De Polansky a Mónica Belluci, Charlton Heston ou Anthony Quinn

Nos anos seguintes aumentou o número de rodaxes, nunha tendencia que continua á alza e á que sen dúbida contribuíu a normalización das axudas institucionais á produción cinematográfica dende a Xunta de Galicia, e mais a implicación da Televisión de Galicia, sobre todo para a posterior emisión dos filmes. Consolídanse e promóvense produtoras galegas (nalgún caso promovendo coproducións con empresas foráneas), incorpóranse novos directores galegos (no caso de Juan Pinzás e Héctor Carré, con dúas películas nos noventa) que consolidan o andar dunha cinematografía propia, e seguen chegando a Galicia equipos de rodaxe. Promóvese igualmente un dinámico movemento asociativo que derivará na creación da Asociación Galega de Produtoras Independentes (AGAPI), á que algúns anos despois lle seguiría a Asociación de Empresas Galegas do Audiovisual (AEGA), entre outros colectivos profesionais. Tamén se promove a creación institucional do Centro Galego de Artes da Imaxe (CGAI) ou a Escola de Imaxe e Son (EIS). Será un conxunto de iniciativas que axudarán ao desenvolvemento en positivo do audiovisual galego.

Directores españois como Manuel Gutiérrez Aragón, Luis Alcoriza (de ampla carreira no cine mexicano), Isabel Coixet, José Luis Cuerda ou Gracia Querejeta, entre outros, xunto a autores estranxeiros como Roman Polanski, Adolfo Aristarain, Miguel Littin ou Robert Young, filmarán producións que nalgún caso converteranse en importantes éxitos de crítica e público, como foi o caso de A lingua das bolboretas (1999), Cando volvas ao meu lado (1999), A los que aman (1998) ou La muerte y la doncella (1994).

Foi tamén un tempo salientable en canto á visita de actores de recoñecido prestixio internacional como Sigourney Weaver ou Ben Kingsley, que filmaron en Valdoviño os exteriores de La muerte y la doncella baixo a dirección de Polansky; de Charlton Heston, Anthony Quinn, Robert Wagner ou Anne Archer, para o serial televisivo Camino de Santiago (1999), ás ordes do británico Robert Young; de Joaquim de Almeida para El baile de las ánimas (1993); de Mónica Belluci para A los que aman; de Federico Luppi para La ley de la frontera (1995); ou de Ornella Mutti para Terra de fogo (1999).

A nómina de actores españois que nos visitaron nos noventa, foi moi selecta e dilatada. Dende os veteranos Paco Rabal, Fernando Fernán Gómez, Antonio Ferrandis, José Luis López Vázquez, Alfredo Landa, Fernando Guillén, Eusebio Poncela, Juan Diego, ou Sancho Gracia, aos máis novos como Javier Bardem, Achero Mañas, Juan Echanove, Imanol Arias, Guillermo Toledo ou Pere Ponce. Outro tanto en canto a actrices. Dende as veteranas Esperanza Roy, Carmen Maura, Julieta Serrano, Geraldine Chaplin, Mercedes Sampietro, Fiorella Faltoyano, Ángela Molina ou María Barranco, até as máis novas Aitana Sánchez Gijón, Adriana Ozores, Marta Belaustegui, Ana Álvarez, Ingrid Rubio ou Elena Anaya, entre moitas outras.

Foi tempo de excelentes oportunidades para os actores galegos, primeiro a través das producións propias en papeis de protagonistas ou de secundarios, que deron paso a participar en varios dos elencos das producións españolas que utilizaron exteriores galegos. Nancho Novo e Chete Lera, que xa tiñan unha recoñecida traxectoria no cine español, foron os máis activos, xunto a Evaristo Calvo, Ernesto Chao, ou Gonzalo Martín Uriarte, entre moitos outros. Uxía Blanco, que protagonizara Sempre Xonxa (1989), foi quizais a máis regular das actrices galegas por canto que entrou nos elencos principais de Huídos (1992) e A lingua das bolboretas. A ela seguíronlles Rosa Álvarez, Dorotea Bárcena ou María Bouzas, entre outras.

Aínda que houbo algunhas rodaxes parciais, por canto que se completaron con exteriores fóra de Galicia (Dáme lume, La muerte y la doncella, Dáme algo, Fisterra, Cando volvas ao meu lado ou Terra de fogo), a case totalidade das producións rodáronse integramente en localizacións galegas, cun equilibrado elenco entre as catro provincias, nunha mobilidade historicamente sen precedentes, aínda que volverán a ser A Coruña e Pontevedra as máis visitadas. Destaca Ourense en particular por recibir máis rodaxes que en toda a súa historia cinematográfica como plató natural. La leyenda de la doncella (1995), La ley de la frontera, Cando volvas ao meu lado (1999), A lingua das bolboretas e Camino de Santiago, filmáronse por terras ourensás.

Cabe salientar finalmente a inclusión de numerosos técnicos galegos, na súa maioría en postos meritorios, de resultas dos avances formativos en numerosas disciplinas dende as escolas de cine, en particular, dende a Escola de Imaxe e Son, a máis activa nos anos noventa.

Galicia, paisaxe cinematográfica

A presente década caracterízase por aumentar notablemente o ritmo de rodaxes, tanto de producións galegas como dos procedentes do cine español, con varios matices cualitativos dignos de ser salientados. O máis espectacular, pese a que a súa produción é puramente tecnolóxica e polo tanto se realiza en interiores, foi a irrupción da animación con magníficos resultados a partir do éxito de público e de crítica de O bosque animado (2001), da produtora Dygra Films, que continuaría con O soño dunha noite de San Xoán (2005) e máis das achegas de Bren Entertainment a través da súa participación en varias producións de Filmax Animation, entre elas El Cid. A lenda (2003), Gisaku (2005), Pérez, o ratiño dos teus soños (2006), con Nocturna e Donkey Xote (2007) máis recentemente. Tamén hai que sinalar a aparición de novos directores galegos como Carlos Amil con Blanca Madison (2003); Ignacio Vilar con Ilegal (2002) e Pradolongo (2008); Antón Reixa con O lapis do carpinteiro (2003) e Hotel Tívoli (2007); Mario Iglesias con De bares e Catalina, ambas en 2007 ou Jorge Coira (O ano da carracha, 2004), entre outros, nalgún caso acompañando ao nacemento de novas produtoras. Pero sobre todo hai directores que confirman a súa traxectoria na longametraxe, como Juan Pinzás co filme O desenlace (2005), que fai o sexto da súa obra; Xavier Villaverde, Héctor Carré e Xavier Bermúdez, que afrontaron o terceiro con Trece badaladas (2002), A promesa (2004), e Rafael (2008), respectivamente; o segundo no caso de Raúl Veiga, con Arde amor (2000). Finalmente, o debut de Rodrigo Cortés (Concursante, 2007) Alfonso Zarauza con A noite que deixou de chover (2008) e mais de David Rubín e Juan Carlos Pena co animación O espíritu do bosque (2008).

En canto ao uso de Galicia como plató cinematográfico, destacou a rodaxe íntegra de Os luns ao sol (2002) en exteriores de Vigo por parte de Fernando León. A película é un dos grandes éxitos do cine español, como tamén o é Mar adentro (2004) de Alejandro Amenábar, con boa parte dos seus exteriores recollidos en Porto do Son e A Coruña. Outro dos directores consagrados do cine español, Pedro Almodóvar, filmou unha longa secuencia de La mala educación (2004) nos arredores de Noia. Cineastas de prestixio como Patricia Ferreira (Sei quen es, 2000, e Para que non me esquezas, 2005), Imanol Uribe (El viaje de Carol, 2002), Vicente Aranda (Canciones de amor en Lolita´s Club, 2007), José Luis Cuerda (Los girasoles ciegos, 2007), Gerardo Vera (Deseo, 2002), Antonio Giménez-Rico (Hotel Danubio, 2003), Manuel Gutiérrez Aragón (A vida que che espera, 2004), José García Hernández (Divertimento, 2000), Gracia Querejeta (Siete mesas (de billar francés), 2007), Antonio Hernández (O menor dos males, 2007), Gerardo Herrero (Heroína, 2005, e Unha muller invisible, 2007) ou o norteamericano Stuart Gordon (Dagon: A secta do mar, 2001) rodaron total ou parcialmente en exteriores galegos, confirmando ao noso país como lugar privilexiado, que ademais achega axeitados interiores, convincentes actores e comeza a dispor de técnicos cada vez máis cualificados.

Se nas décadas anteriores foi numeroso o desembarco de actores do cine español, desta vez mantense a mesma liña. Profesionais que xa gozan dun recoñecido prestixio internacional como Javier Bardem, Sergi López, Carmen Maura, Maribel Verdú, Adriana Ozores, Eduardo Noriega, Leonardo Sbaraglia, compartiron protagonismo con actores en alza, como Fele Martínez, Elsa Pataky, Ana Fernández, sen esquecer aos veteranos Paco Rabal, Federico Luppi ou Fernando Fernán Gómez, entre moitos outros. É tamén un tempo en particular feliz para os actores galegos, de xeito que nunca na historia do cine en Galicia se dera unha eclosión tan espectacular. Luis Tosar deu o salto definitivo aos papeis protagonistas no cine español, participando ademais en moitas das películas rodadas en Galicia. Os luns ao sol, Trece badaladas, O lapis do carpinteiro e A vida que che espera, tivérono á cabeza do cartel. Tamén Chete Lera, Manuel Manquiña, Celso Bugallo, Javier Veiga, José Ángel Egido, Uxía Blanco, María Bouzas, Mabel Rivera, Carlos Blanco, Luis Zahera, Rosa Álvarez, Ernesto Chao, Monti Castiñeiras, Víctor Mosqueira, Evaristo Calvo, e outros moitos actores máis que están a formar un amplo catálogo de físicos e de rostros que confirman a súa capacidade profesional para o cine. Salientable é o caso do novo actor Manuel Lozano, presente en Mia Sarah (2006), pero xa en máis de dez filmes para a industria española.

O Consorcio Audiovisual de Galicia e mais a Galicia Film Commission, son dous organismos que nacen nestes anos para colaborar no estímulo da produción audiovisual, que no caso galego asiste á consolidación de numerosas produtoras, nalgún caso con importantes alianzas con entidades financeiras. É o caso de Filmanova, Continental ou Dygra, con Caixanova e Caixagalicia, que lles permiten afrontar ambiciosos proxectos de coprodución con empresas foráneas. É tamén recente a creación da Axencia Galega do Audiovisual. No eido asociativo salientar a creación da Academia Galega do Audiovisual.

A crónica de case cen anos de rodaxes en Galicia amósase espectacular, despois de pasar por numerosas e variadas etapas históricas que inevitablemente incidiron no seu desenvolvemento. Pero a xeito de balance, o espectacular crecemento experimentado dende comezos dos anos noventa até a actualidade, evidencia que a tendencia seguirá á alza e que o sector da produción audiovisual en Galicia, confírmase como capital de futuro, económico e creativo, para este país.